logo

जडीबुटी आफैंमा पैसाको खेती

 

खगेन्द्रराज सिटौला
जडीबुटीसँग मानव जातिको साइनो सम्बन्ध धेरै लामो छ । प्राचीन पूर्वीय धार्मिक ग्रन्थहरुमा जडीबुटीको महत्वको साथ चर्चा छ । प्राचीन तथा आधुनिक लोकप्रिय काव्यहरुमा पनि जडीबुटीले मूल्यवान जीवन बचाउन योगदान पु-याएको सरल र सरस भाषामा स्थान पाएका छन् । नेपालीहरुको एव हिन्दुहरुको प्रिय काव्य रामायणमा मुर्छित लक्ष्मणलाई बचाउन रामको आदेशमा सन्जिवनी बुटी खोज्न गएका हनुमानले नचिनेर बुटी भएको पहाडै बोकेर ल्याएको कथा बढो रोचक किसिमले लेखिएको छ । सञ्जीवनी बुटीले मुर्छामा परेका बेहोस लक्ष्मणलाई पुनः होसमा ल्याएर रावणसँग युद्धमा फर्काएको थियो । त्यस्तै महाकवि देवकोटाले लेखेको नेपाली पाठक माझमा लोकप्रिय भएको मुनामदनमा पनि जडीबुटीको राम्रो चर्चा छ । हैजाका सिकिस्त बिरामी मदनलाई भोटेले जडीबुटी पिलाएर स्वस्थ र बलियो बनाएको सुमधुर झ्याउरे भाकामा धेरै नेपालीले गाएका छन । त्यसरी नै नेपालका राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहले नेपालका जडीबुटीलाई विदेशी मुद्रा आर्जनको महत्वपूर्ण साधन मानेर यसलाई निर्यात गरेर नगद खैचन निर्देशन दिएका थिए । आयुर्वेद त पूर्वीय औषधि विज्ञान र जडीबुटी आदिको स्रोत ग्रन्थ नै भन्दा अत्युक्ति नहोला । नेपालमा आयुर्वेद तथा जडीबुटीमा आधारित धेरै औषधालयहरु छन् ।

ग्रामीण क्षेत्रमा जडीबुटीमा आधारित औषधि सम्बन्धिका धेरै परम्परागत विज्ञहरु पाइन्छन् । कतिपय त आधुनिक उपचार विधि वा औषधिभन्दा पनि प्रभावकारी सिद्ध पनि भएका छन् । यसको राम्रो पक्ष भनेको नकारात्मक असर नहुनु पनि हो । कतिपयको भने प्रभावकारी वैज्ञानिक किसिमले अनुसन्धान हुन बाँकी नै छ । हुनसक्छ अझै पनि कतिपय धेरै उपयोगी तथा औषधीय गुण भएका वनस्पति तथा जडीबुटीमा मानव जाति तथा आधुनिक विज्ञान नपुगेको होस् । आधुनिक हनुमानहरुले पनि सुनेका तर नचिनेका धेरै जडीबुटीहरु खोजिरहेका हुन कुनै जंगलमा या जडीबुटीका पहाडमा । नेपालमा बहुउपयोगी जडीबुटी उत्पादनको प्रचुर मात्रामा सम्भावना छ । नेपालमा प्रकृतिले पनि धेरै जडीबुटी दिएको छ । त्यसको उचित व्यवस्थापन र व्यवसायीककरण पनि हुन सकेको छैन । उचित किसिमले सङ्कलनको ज्ञानको अभावले गर्दा लिनुपर्ने लाभ पनि यस क्षेत्रबाट प्राप्त हुन सकेको छैन । सरकारी बेवास्ता र नागरिकहरुको गैरजिम्मेवार प्रवृत्तिले गर्दा पनि तस्करहरुले गैरकानुनी बाटोबाट नेपालका अमूल्य जडीबुटी कौडीको मूल्यमा बाहिर लगिरहेका छन । कतिपय स्थानीयवासीहरुले मूल्यवान जडीबुटी तथा वनस्पतिबारे जानकारी नभएर पनि तिनलाई काट्ने फाड्ने मास्ने काम पनि भएको पाइएको छ । अब नेपालमा जडीबुटीलाई बढीभन्दा बढी व्यावसायिक उत्पादनमा लानु समयको आवश्यकता भएको छ । वैज्ञानिक अध्ययन अनुसन्धान पनि त्यतिकै जरुरी भएको छ । यो नेपालीको आय आर्जनको राम्रो व्यवसाय हुनुपर्दछ । यस सम्बन्धमा थप छलफल गरौं चर्चा चलाऔं ।

राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहले जडीबुटीको अर्थ महत्व बुजेर नै यसलाई निर्यात गरेर नगद खैचन निर्देशन दिएका हुन् । तर उनले निर्देशन दिएको यति लामो समय बितिसक्दा पनि जडीबुटीको अध्यायन, अनुसन्धान, विकास, विस्तार र व्यवसायीकरणमा कसैको गम्भीर ध्यान गएको पाइएको छैन । न त पृथ्वीनारायणको मुकुट ओड्ने उनका अनेक कालका कुनै उत्तराधिकारीको नै ध्यान गएको थियो न त उनको मुकुट तोड्ने कुनै गणतन्त्रवादीको नै । हाम्रा नेपाली नेता र जनता पनि अनौठा छन् । आफ्ना नेताले त्यति धेरै वर्ष अगाडि जडीबुटीबाट नेपालले धेरै कमाउन सक्छ भनेकोलाई बुझ पचाउँछन् । तर छिमेकी भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपालको संसद्मा गरेको सम्बोधनमा नेपालले जडीबुटीबाट धेरै कमाउन सक्छ भन्दा के के नयाँ र महत्वपूर्ण कुरा भने भनेर थपडी लाउने र प्रशंसाको गीत गाउने गर्दछन् । हाम्रा अखबारहरु पनि त्यसै गर्छन् । के हामीलाई जडीबुटीको महत्वबारे सिकाउन भारतका मोदी वा रामदेव नै आउनुपर्ने हो र ? निश्चय नै होइन । धेरै अगाडि नै जडीबुटी उत्पादनमा व्यावसायिक नेपाल भइसक्नुपर्ने थियो । किनभने नेपाल प्राकृतिक तथा व्यावसायिक दुवै किसिमले जडीबुटीको राम्रो सम्भावना भएको मुलुक हो । नेपाल परापूर्व कालदेखि नै सदाबहार जडीबुटीको मुलुक थियो छ र भइरहनुपर्छ । नेपालमा धेरै मूल्यवान तथा बहुउपयोगी जडीबुटीहरु पाइन्छन् जो व्यावसायिक रुपले पनि खेती गर्न सकिने खालका छन् ।

नेपालका सबै भूगोल क्षेत्र हिमाल, पहाड, तराईका पूर्व, पश्चिम, उत्तर दक्षिण जता पनि जडीबुटीका व्यावसायिक खेती गर्न सकिने सम्भावना जहिले पनि छ । नेपाललाई प्रकृतिले दिएको सुन्दर पक्षको उपहार भनेकै यही हो । तर हामीले प्राकृतिको यस्तो सुन्दर उपहारको कहिल्यै प्रभावकारी किसिमले सदुपयोग गर्न सकेका छैनौं । व्यवसायीकरुपले खेती गर्न सकिने प्राकृतिक रुपले पनि जताततै पाइने नेपालमा धेरै जडीबुटीहरुको चर्चा गर्न सकिन्छ । त्यस्ता जडीबुटीहरुको लामै सूची तयार गर्न पनि सकिन्छ । जसको व्यावसायिक उत्पादन गरेर नेपालीले काम पाउन्, दाम पाऊन् र नाम पनि कमाऊन् । व्यावसायिकरुपले खेती गर्न सकिने त्यस्ता केही जडीबुटीको सामान्य जानकारी लिन कोसिस गरौं । लामो खोकी लागिरह्यो भने पिपला खान सल्लाह दिन्छन् गाउँघरतिर । पिपलाको जरा, डाँठ, पात, फल सबै औषधिमा प्रयोग हुन्छ भन्छन् जानिफकारहरु । आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिअनुसार पिपला एक बहुगुणकारी महत्वपूर्ण जडीबुटी मानिन्छ ।

यसलाई दम खोकी, सर्प बिच्छीको टोकाइ, रतन्धो, आउँ, जण्डिस, ज्वरो, निद्रा नलाग्ने, दाँतको दुखाइ तथा पेटको, पिसाबको, मिर्गौलाको समस्यामा पनि यो उपयोगी हुने विभिन्न लेखकहरुले चर्चा गरेको पाइन्छ । यो बहुउपयोगी औषधीय गुणयुक्त वनस्पतिबाट तेल पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ । चर्चित च्यवनप्रासमा पनि पिपलाको मिश्रण अनिवार्य मानिन्छ । समुद्री सतहभन्दा एक हजार मिटरको उचाइसम्म खेती गर्न सकिने पिपला तराई, भित्री मधेश तथा पहाडी क्षेत्रमा रहेका सामुदायिक वन, निजी आवादीहरुमा समेत यसको व्यावसायिक खेती गर्न सकिन्छ भनेर विज्ञ र निकायहरुले लेख्दै र भन्दै आएका छन् । यो बहुवर्षीय लहरो प्रजाति हो । एकपल्ट रोपेपछि छ वर्षसम्म उत्पादन लिन सकिने हुनाले व्यावसायिक खेतीको लागि यो सजिलो हुनसक्छ । यसको उत्पादनको बिक्रीको लागि बजारको कुनै समस्या छैन । नेपाली बजारमा नै यो प्रतिकिलो दुई सय जतिमा बिक्री हुन्छ । सर्पगन्धा अर्को महत्वपूर्ण औषधिको लागि अति उपयोग वनस्पति हो । यो पनि बहुवर्षे सदाबहार बिरुवा भएकोले यसको व्यावसायिक उत्पादन सजिलो र फाइदाकारी हुनसक्छ । यसलाई नेपालीमा चाँदमरुवा, पागलबुटी अनेक नामले चिन्छन् । यो आयुर्वेदिक औषधिमा शताब्दीऔंदेखि प्रयोग हुँदै आएको छ भने आधुनिक औषधिमा पनि दशकौंदेखि भइरहेको छ । यसको देश विदेशका सबै खाले औषधि उत्पादनको लागि राम्रो माग छ । यो उच्च रक्तचापको लागि अति नै उपयोगी मानिन्छ ।

मानसिक रोगको उपचारमा समेत यो उपयोगी मानिने हुनाले यसको बजार जताततै छ । चिराइतो अर्को औषधियुक्त महत्वपूर्ण वनस्पति हो । यो समुद्री सतहभन्दा बाह्र सयभन्दा माथि तीन हजार मिटरसम्म उम्रन्छ । यो ज्वरो मलेरियालगायत धेरै रोग बिरामी निको पार्न सक्ने औषधीय गुण भएको वनस्पति हो । आयुर्वेदमा त यसलाई क्यान्सर रोगसँग लड्ने औषधिमा यसको महत्वपूर्ण अंश हुन्छ । यसको औषधि बनाउन धेरैमा उपयोगी हुनाले देश विदेशमा यसको बजार जताततै छ । त्यसैले यसको व्यावसायिक उत्पादनले जहिल्यै बजार पाइरहने सम्भावना छ । नेपालमा पाइने सुगन्धवाला अर्को महत्वपूर्ण औषधीय गुणयुक्त वनस्पति हो । यो अगरबत्ती बनाउनसमेत सदुपयोग गर्न सकिने हो । यसको बजारमा समस्या छैन यो पनि व्यावसायिक खेतीको लागि उपयोगी वनस्पति सावित भएको छ । यसको पनि व्यावसायिक उत्पादन गरेमा उत्पादकले राम्रै नगद प्राप्त गर्न सक्छन् । १५ सय मिटरदेखि यो तीन हजार मिटरको उचाइमा पाइने र उत्पादन गर्न सकिने वनस्पति हो । टिमुर पनि त्यस्तै उपयोगी औषधीय गुण भएको वनस्पति हो । यसलाई औषधी, अचार र मसलामा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

टिमुरलाई किरा नियन्त्रण गर्न पनि सदुपयोग गर्न सकिन्छ । यो पहाडी भेगमा बाह्र सयदेखि २२ सय मिटरको उचाइमा राम्रो फल्छ । यसको देश विदेश सबैतिर राम्रो माग छ । यसबाट तेल पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ । यसको व्यवसायमा लाग्नेहरुले पनि राम्रो नगद तान्न र सजिलोसँग जीवन धान्न सक्छन् । माथि उल्लेख गरिएका जडीबुटीका केही प्रतिनिधि नामहरु हुन् । यस्ता उपयोगी जडीबुटी वनस्पतिहरुको धेरै लामो सूची बनाउन सकिन्छ । यस्ता जडीबुटीहरुको जति लामो सूची हुन्छ त्यति नै नगद प्राप्त गर्ने आधार बलियो हुन्छ । सरकार, निजी क्षेत्रलगायत सबै सामूहिक, व्यक्तिगत किसिमले व्यावसायिक किसिमले जडीबुटीको व्यावसायिक उत्पादनमा लागे आम्दानीको भरपर्दो विकल्प हुनसक्छ । अझ प्रशोधन गरेको मात्र जडीबुटी निर्यात गर्ने नीति नेपालले लिने हो भने नेपालले अरु धेर कमाउन सक्छ । र जडीबुटी निर्यात गर्नु र नगत खैंचनु भन्ने राष्ट्रनिर्माताको निर्देशन विचारले पनि व्यवहारबाटै सार्थकता प्राप्त गर्नेछ । (आर्थिक दैनिकबाट)

 

प्रतिकृया दिनुहोस्

फेसबुक र ट्विटर मार्फत हामीसंग जोड़िनुहोस

सम्बन्धित समाचार

ईयुले किन हटाएन कालो सूचीबाट ?

हालै आएको हवाई उडानसम्बन्धी एक समाचारले हामी नेपालीहरुलाई फेरि पनि निराश पारेको छ । खासगरी सो समाचारले पर्यटन...

शान्तिको पहिलो दस्तावेज हो वेद

वैदिक ग्रन्थ, जो वैदिक धर्म वा हिन्दू धर्मको आधारस्तम्भ मानिन्छ, शान्तिको निम्ति विश्वकै पहिलो दस्तावेज हो...

समृद्धिका लागि इन्जिनियरहरुको कठिन यात्रा

वर्तमान सरकारले समृद्ध नेपाल र सुखी नेपालीको नारा लिएर अगाडि बढेको छ तर समृद्धि कसरी आउँछ, कसले बनाइदिन्छ, समय...
सुलसुले अरु धेरै

कस्तो अरिंगाल बन्ने !

पछिल्लो समय फस्टाईरहेको विकृति, हत्या, वलत्कार, हिंसा , ठगी, भ्रष्ट्रचार विरुद्ध आवाज उठाउँदा त्यसको प्रतिकार...

परराष्ट्रमन्त्री मंगोलिया उडे

परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवाली यहि जुन ११ र १२ तारिखमा मंगोलियाको उलानवाटरमा हुने विकासशील भुपरिवेष्ठित...

कांग्रेस सभापति देउवाको छोराको उपचारका लागी दिल्ली लगियो

कांग्रेस सभापति तथा पुर्व प्रधानमन्त्री शेर बहादुर देउवाको छोरा जयवीरशिंह देउवाको नाक भित्रको हड्डी बढेर...

सशस्त्र प्रहरीमा आपसी समन्वयको अभावमा अयोग्यले फाईदा लुट्दै

सशस्त्र प्रहरीमा आपसी समन्वयको अभावमा अयोग्यले फाईदा...

मोदीका राजनितिक सल्लाहकार सुटुक्क नेपालमा

भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका राजनितिक सल्लाहकार डा. रनजित राय सुुटुक्क नेपालमा आएका छन्...

सुलसुले समाचार

मंगलबार विहान काठमाडौ बाट लुक्लाको लागी उडेको सिता एयरको जहाज ईन्जिनको खराबीको कारण लुक्लामा अवतरण गर्न...

सम्पादकीय अरु धेरै

तामझामकोे जाम कहिलेसम्म व्यहोर्नुपर्ने !

संविधान सभाले बनाएको संविधानअनुसारको सरकारको पहिलो सरकारको नीति तथा कार्यक्रम वाचन गर्न जाँदा राष्ट्रपतिको जस्तो तामझाम र त्यसले जस्तो जाम गरायो त्यसदिन पीडित हरेकका मनमा यही प्रश्न उठेको हुनुपर्छ ।...

ईयुले किन हटाएन कालो सूचीबाट ?

हालै आएको हवाई उडानसम्बन्धी एक समाचारले हामी नेपालीहरुलाई फेरि पनि निराश पारेको छ । खासगरी सो समाचारले पर्यटन...
मनोरञ्जन / साहित्य अरु धेरै

भुजेल भाषाको चलचित्र ‘नि–प्हुगाल’ प्रदर्शनीको तयारीमा

भुजेल भाषा, संस्कार, संस्कृतिमा आधारित चलचित्र ‘नि–प्हुगाल’ हामी भुजेल चलचित्र बनाइएको छ । भुजेल समाज सेवा...

समिति खारेजीको मिति अघि सर्दै : गृहमन्त्रालय मौन ?

नेपाल सरकारको २०७५/१/४गतेको मन्त्रिपरिषद् बैँठकले २०३४ऐन मार्फत दर्ता भएका समितिहरु खारेज गर्ने निर्णय गरेको...
आर्टून अरु धेरै
cartoon

भिडिओं अरु धेरै